Tuan Guru Tan Sri Dato’ Bentara Setia Haji Nik Abdul Aziz bin Nik Mat (1931–2015) merupakan ulama dan tokoh politik Malaysia yang berperanan besar dalam pembangunan pendidikan Islam di negeri Kelantan khususnya pada era kepimpinannya sebagai Menteri Besar (1990–2013). Di bawah pentadbiran beliau, Kelantan digelar Serambi Mekah dengan menjadikan pendidikan sebagai agenda utama pembangunan insan. Seawal pembentukan kerajaan negeri pada tahun 1990, beliau meletakkan pendidikan di martabat tertinggi dalam dasar “Membangun Bersama Islam” yang diusahakannya . Tuan Guru Nik Aziz sentiasa menekankan keperluan pendidikan berteraskan Islam untuk membentuk masyarakat yang faham dan menghayati Islam . Hasilnya, sepanjang dua dekad tersebut Kelantan menyaksikan pelbagai inisiatif pendidikan dilaksanakan daripada penggubalan falsafah pendidikan Islam negeri, pembaharuan kurikulum, pengaruh polisi politik terhadap sistem pendidikan, hinggalah pengukuhan institusi-institusi pendidikan Islam.
Tulisan ini akan membincangkan secara terperinci pemikiran Tuan Guru Nik Abdul Aziz Nik Mat dalam pembinaan pendidikan pada era 1990–2013 dengan menfokuskan empat aspek utama: (1) falsafah pendidikan beliau, (2) pendekatan kurikulum yang diterapkan atau dicadangkan, (3) pengaruh politik terhadap sistem pendidikan di Kelantan di bawah kepimpinan beliau, dan (4) peranan institusi pendidikan Islam dalam pembentukan masyarakat. Perbincangan disusun dengan kerangka teori pendidikan Islam yang relevan, diikuti dengan analisis setiap aspek utama tersebut, dan diakhiri dengan kesimpulan mengenai legasi pendidikan yang ditinggalkan oleh Almarhum Tuan Guru Nik Aziz.
KERANGKA TEORI: FALSAFAH PENDIDIKAN ISLAM ISLAM SEBAGAI ASAS
Dalam memahami pemikiran pendidikan Tuan Guru Nik Abdul Aziz, penting untuk melihatnya menerusi kerangka Falsafah Pendidikan Islam. Falsafah Pendidikan Islam secara umum beranggapan bahawa pendidikan ialah suatu usaha berterusan untuk menyampaikan ilmu pengetahuan, kemahiran dan penghayatan berasaskan nilai-nilai Islam bagi melahirkan insan yang seimbang dari segi jasmani, emosi, rohani dan intelek. Matlamat akhirnya adalah pembentukan insan soleh yang mampu berperanan sebagai hamba Allah dan khalifah di muka bumi. Pendekatan ini selaras dengan pandangan Tuan Guru Nik Aziz bahawa ilmu duniawi dan ukhrawi perlu dipadukan demi melahirkan insan berilmu yang beriman serta berakhlak . Beliau menolak pemisahan antara ilmu “agama” dan “akademik”, sebaliknya menganjurkan integrasi ilmu berteraskan tauhid.
Pengaruh latar belakang Tuan Guru Nik Aziz sebagai ulama lulusan institusi tradisional pondok dan pengajian tinggi Islam (termasuk Universiti Deoband di India dan Universiti Al-Azhar di Mesir) mengukuhkan falsafah pendidikannya. Beliau sendiri melalui sistem pendidikan Islam klasik dan moden, justeru meyakini bahawa pendidikan harus berakar kepada nilai-nilai Islam sambil memenuhi keperluan semasa. Kelantan di bawah kepimpinannya merumuskan dokumen Dasar Pendidikan Rabbani Kelantan (DPRK) kemudian hari, yang mencerminkan prinsip pendidikan tauhidik dan holistik tersebut . Secara ringkas, kerangka teori yang memandu pemikiran pendidikan Tuan Guru Nik Aziz adalah bahawa pendidikan ialah medan tarbiyyah untuk melahirkan insan bertakwa dan masyarakat madani Islam, bukan semata-mata proses akademik neutral. Dengan kerangka ini, kita akan melihat bagaimana falsafah ini diterjemahkan ke dalam kurikulum, dasar politik pendidikan, dan institusi di Kelantan.
FALSAFAH PENDIDIKAN TUAN GURU NIK ABDUL AZIZ
Falsafah pendidikan Tuan Guru Nik Aziz berasaskan pandangan bahawa pendidikan Islam adalah tunjang pembinaan individu dan masyarakat. Beliau menegaskan bahawa tujuan pendidikan bukan sekadar pencapaian material, tetapi untuk memastikan masyarakat mengenal Allah dan agama secara mendalam . Dalam banyak ceramah dan ucapannya, Tuan Guru Nik Aziz menekankan konsep pendidikan rohani dan jasmani secara serentak iaitu ilmu akhirat dan ilmu dunia perlu seimbang. Menurut beliau, sistem pendidikan harus melahirkan rakyat yang berilmu dan beramal, iaitu berpengetahuan luas serta berakhlak mulia.
Salah satu pegangan falsafah beliau ialah bahawa ilmu itu amanah dan kurniaan Allah yang mesti dimanfaatkan untuk kebaikan ummah. Tuan Guru Nik Aziz berpendapat kegagalan menghayati pendidikan berasaskan iman akan menyukarkan pencapaian matlamat pembangunan Islam . Oleh itu, beliau berusaha menjadikan pendidikan sebagai wahana transformasi sosial berlandaskan acuan Ilahi. Hal ini dapat dilihat apabila beliau mengembalikan gelaran “Negeri Serambi Mekah” kepada Kelantan ianya melambangkan negeri yang subur dengan ilmu dan amalan agama.
Secara praktikal, falsafah pendidikan Tuan Guru Nik Aziz tercermin dalam prioriti belanjawan negeri dan ucapannya. Beliau pernah menyatakan bahawa “pelaburan dalam pendidikan mungkin tidak mendatangkan pulangan segera, tetapi manfaatnya adalah untuk jangka masa panjang”. Malah, dalam satu mesyuarat kewangan negara beliau sanggup ditegur kerana Kelantan memperuntukkan belanja pendidikan yang tinggi tanpa pulangan ekonomi segera; beliau menjawab bahawa hasilnya akan dilihat kemudian hari . Jawapan ini membuktikan falsafahnya bahawa pendidikan adalah pelaburan jangka panjang membina tamadun insan, bukan semata-mata perbelanjaan ekonomi.
Dari segi falsafah kurikulum pula, Tuan Guru Nik Aziz percaya pendidikan perlu mencakupi aspek akidah, syariah, akhlak dan bahkan siasah (politik) menurut perspektif Islam. Pada tahun-tahun awal kepimpinannya, beliau turut terlibat dalam menggubal kurikulum pendidikan agama yang menggabungkan empat komponen utama iaitu aqidah (teologi), syariah (perundangan Islam), tasawuf (kerohanian), serta pemikiran Islam dan politik . Pendekatan menyeluruh ini menunjukkan falsafah beliau yang menolak pemisahan disiplin ilmu; sebaliknya semua ilmu saling melengkapi demi membentuk Muslim yang sempurna.
Secara keseluruhannya, falsafah pendidikan Nik Abdul Aziz Nik Mat bertitik tolak daripada prinsip Islam sebagai way of life: pendidikan adalah ibadah dan proses melahirkan insan Rabbani. Beliau meletakkan visi bahawa melalui sistem pendidikan Islam yang kuat, masyarakat bertakwa dapat dibentuk dan inilah asas sebenar pembangunan negeri. Falsafah ini menjadi landasan kepada pembaharuan kurikulum dan dasar pendidikan di Kelantan di bawah kepimpinannya.
PENDEKATAN KURIKULUM YANG DITERAPKAN
Sejajar dengan falsafah integrasi ilmu yang dibawanya, Tuan Guru Nik Aziz memperkenalkan pendekatan kurikulum bersepadu dalam sistem pendidikan Islam Kelantan. Pendekatan ini terlihat dalam usaha menyusun semula kurikulum sekolah-sekolah agama di bawah kelolaan Yayasan Islam Kelantan (YIK) selepas 1990. Kurikulum di sekolah YIK diperkaya dengan gabungan ilmu agama teras dan mata pelajaran akademik moden, agar pelajar tidak ketinggalan dalam kedua-dua bidang. Misalnya, kerajaan negeri memberi tumpuan meningkatkan kualiti Sekolah Menengah Ugama (Arab) dengan memasukkan elemen sains dan bahasa moden di samping pengajian kitab.
Salah satu inovasi kurikulum paling berjaya adalah penubuhan Maahad Tahfiz Al-Quran sebagai institusi integrasi tahfiz dan akademik. Atas idea Nik Aziz, pada tahun 1992 Kelantan menubuhkan Maahad Tahfiz Al-Quran Wal Qiraat di Pulai Chondong (MTAQ) yang menerima pelajar lepasan UPSR cemerlang (syarat sekurang-kurangnya 4A serta fasih Al-Quran) . Di maahad ini, kurikulum disusun agar pelajar menghafaz al-Quran dan mendalami ilmu agama, tanpa mengabaikan pelajaran akademik seperti sains dan matematik. Hasilnya, MTAQ Pulai Chondong mencatat keputusan cemerlang dalam peperiksaan awam (PMR, SPM) saban tahun . Kejayaan ini membuktikan konsep kurikulum bersepadu Tuan Guru Nik Aziz mampu melahirkan pelajar yang hafiz Al-Quran serta cemerlang akademik, satu model pendidikan Islam holistik.
Selain tahfiz, Kelantan juga mengorak langkah menubuhkan sekolah aliran agama-sains. Contohnya, beberapa Maahad Sains dan Maahad Tahfiz Sains didirikan (atau ditambah baik) di bawah YIK, yang menggabungkan sukatan pelajaran kebangsaan berteraskan sains dengan sukatan diniyyah (agama). Pendekatan kurikulum dwi-aliran ini memberi pilihan kepada ibu bapa untuk menghantar anak mendapat pendidikan sekular berkualiti tanpa melepaskan asas agama yang kukuh. Ia juga selaras dengan falsafah Nik Aziz bahawa “ilmu akhirat dan ilmu dunia tidak boleh dipisahkan”.
Pada peringkat pendidikan agama tradisional, Tuan Guru Nik Aziz turut mengambil inisiatif menyeragamkan kurikulum pondok dan sekolah agama rakyat. Sebaik memegang tampuk kerajaan, PAS Kelantan memperuntukkan dana khas untuk menyokong sekolah-sekolah agama rakyat dan pondok, termasuk menambah baik sukatan pelajaran mereka . Pada tahun 1991, sebagai contoh, kerajaan negeri Kelantan di bawah Tuan Guru Nik Aziz telah menyalurkan RM15 juta bagi menyokong sekolah pondok. Sekolah pondok di Kelantan tumbuh dan subur dibawah pemerintahan Tuan Guru Nik Aziz. Ianya terbukti apabila bilangan pelajar di pondok-pondok Kelantan kian bertambah hasil sokongan kerajaan negeri .
Tuan Guru Nik Aziz juga mendukung pendekatan kurikulum inklusif dari peringkat pra-sekolah hingga pengajian tinggi. Beliau memberi perhatian kepada pendidikan prasekolah Islam melalui Pusat Asuhan Tunas Islam (PASTI) , di mana kurikulum PASTI menekankan asas fardu ain, akhlak dan pengenalan huruf Al-Quran untuk kanak-kanak seawal usia. Ini memastikan kesinambungan pendidikan Islam bermula dari usia muda lagi. Seterusnya, di peringkat sekolah menengah dan menengah atas, YIK melaksanakan kurikulum dini yang berpaksikan Falsafah Pendidikan Yayasan Islam Kelantan. Falsafah ini selari dengan pandangan Tuan Guru Nik Aziz yang menggariskan bahawa pendidikan Islam bertujuan membina insan sempurna yang mampu membangun diri, keluarga, masyarakat dan negeri berlandaskan ajaran Islam .
Di institusi pengajian tinggi, pendekatan kurikulum turut menekankan kebitaraan Islam. Tuan Guru Nik Aziz mengilhamkan penubuhan Kolej Islam Antarabangsa Sultan Ismail Petra (KIAS) pada 1995, yang kurikulumnya menggabungkan pengajian Islam (seperti syariah, usuluddin, dakwah) dengan program profesional dan kemahiran moden . KIAS berperanan “menampung keperluan pendidikan tinggi berteraskan ajaran Islam, melahirkan generasi intelektual Islam” . Ini menunjukkan pendekatan kurikulum peringkat tertinggi juga menitikberatkan keseimbangan antara ilmu agama dan keperluan pasaran kerja. Bahkan, program seperti latihan keusahawanan dan pertanian turut diperkenalkan di maahad, sekolah pondok dan tahfiz negeri bagi melahirkan pelajar berkemahiran hidup praktikal .
Secara keseluruhan, pendekatan kurikulum Tuan Guru Nik Abdul Aziz di Kelantan (1990–2013) dicirikan oleh integrasi ilmu naqli dan aqli, penekanan kepada hafazan dan kefahaman Al-Quran seiring pencapaian akademik, serta penyeragaman kualiti pendidikan Islam dari peringkat rendah hingga tinggi. Kurikulum yang dibangunkan bukan sahaja berorientasikan peperiksaan, tetapi lebih penting, menjadi wadah pembinaan sahsiah dan jati diri Muslim. Pendekatan ini telah meletakkan pendidikan Islam Kelantan di satu tahap yang dihormati, dengan negeri tersebut menjadi rujukan oleh negeri-negeri lain dalam menggabungkan silibus kebangsaan dan agama secara efektif.
PENGARUH POLITIK TERHADAP SISTEM PENDIDIKAN KELANTAN
Kepimpinan politik Tuan Guru Nik Aziz selaku Menteri Besar Kelantan selama 23 tahun membawa pengaruh besar terhadap corak sistem pendidikan negeri. Pertama sekali, pendirian politik beliau yang teguh dengan prinsip Islam telah menentukan dasar pendidikan negeri cenderung ke arah Islamisasi. Sejak PAS mengambil alih Kelantan pada 1990, kerajaan negeri komited memperkasakan sekolah-sekolah agama di bawah kendalian YIK, sebagai pelengkap kepada sistem sekolah kebangsaan (yang diurus Kerajaan Persekutuan) . Walaupun hal ehwal pendidikan formal merupakan bidang kuasa persekutuan, Nik Aziz menggunakan ruang yang ada di peringkat negeri untuk menambah baik pendidikan Islam secara autonomi.
Salah satu kesan langsung pengaruh politik ialah dari sudut peruntukan kewangan. Tidak seperti negeri-negeri lain yang bergantung penuh kepada bajet pendidikan persekutuan, Kelantan di bawah Tuan Guru Nik Aziz sanggup memperuntukkan sebahagian besar dana negeri untuk sektor pendidikan. Data menunjukkan hampir 10% daripada Belanjawan Tahunan Negeri disalur kepada pendidikan ianya suatu angka yang konsisten tinggi berbanding negeri lain . Malah, sejak awal 1990-an lagi, kerajaan PAS Kelantan memperuntukkan jutaan ringgit tiap tahun bagi membayar gaji guru-guru YIK, membina infrastruktur sekolah agama, dan menyokong institusi pondok . Sebagai contoh, pada 1991 sebanyak RM15 juta dibelanjakan untuk menaik taraf sekolah-sekolah pondok dan agama rakyat , menunjukkan komitmen politik Tuan Guru Nik Aziz dalam memartabatkan pendidikan Islam.
Keutamaan politik Kelantan terhadap pendidikan Islam ini pernah mengundang teguran dari pihak Kerajaan Persekutuan. Dalam Mesyuarat Kewangan Negara, Kelantan ditegur kerana menyalurkan peruntukan “terlalu tinggi” kepada sektor pendidikan berbanding sektor pembangunan lain . Namun, Tuan Guru Nik Aziz mempertahankan keputusan tersebut berdasarkan keyakinan beliau bahawa faedah pendidikan bersifat jangka panjang (sebagaimana anekdot jawapan beliau yang disebut sebelumnya) . Pengaruh politik beliau memastikan bahawa walaupun berdepan diskriminasi bantuan pusat, Kelantan tidak berganjak daripada memberi dana mencukupi untuk sekolah YIK dan institusi agama. Harakahdaily melaporkan bahawa selama lebih 30 tahun, YIK berjaya membangunkan bidang pendidikan negeri secara berdikari biarpun “dianaktirikan” oleh kerajaan Pusat ketika era Umno-BN .
Pengaruh politik Tuan Guru Nik Aziz juga terlihat dalam hubungan antara sekolah agama negeri dengan Kerajaan Pusat. Sewaktu era 1990-an dan 2000-an, berlaku perdebatan mengenai status Sekolah Agama Rakyat (SAR) di seluruh negara. Kerajaan Pusat pernah mengurangkan bantuan kepada SAR persendirian, menyebabkan banyak SAR kekurangan dana. Di Kelantan, Tuan Guru Nik Aziz mengambil pendirian jelas membela SAR dan pondok, dengan menyalurkan bantuan negeri supaya operasi sekolah agama tidak terjejas. Namun, menjelang akhir 2000-an, demi kepentingan para pelajar juga, Kelantan bersetuju menerima inisiatif Kerajaan Persekutuan melalui Sekolah Agama Bantuan Kerajaan (SABK) secara terhad. Pada 2008, Kementerian Pendidikan berjaya memeterai Memorandum Persefahaman dengan YIK untuk mengambil alih sebahagian (20 buah) sekolah agama YIK yang menghadapi kekangan kewangan, menjadikannya SABK di bawah kawalan bersama pusat dan negeri . Langkah ini menunjukkan pengaruh politik dua hala: Kelantan di bawah Nik Aziz fleksibel berunding apabila perlu, asalkan matlamat pendidikan Islam terus terpelihara.
Selain itu, politik Tuan Guru Nik Aziz yang berteraskan dakwah turut memberi kesan kepada iklim pendidikan moral di sekolah-sekolah negeri. Di Kelantan, suasana persekolahan cenderung lebih Islamik seiring dasar kerajaan negeri. Misalnya galakan menutup aurat, memisahkan program lelaki dan perempuan apabila bersesuaian, dan menambah aktiviti kerohanian dalam jadual. Walaupun perkara-perkara ini bukan digubal secara formal dalam akta, kepimpinan Tuan Gruu Nik Aziz melalui contoh dan polisi umum telah membudayakan nilai Islam dalam komuniti sekolah. Para guru YIK dan guru KAFA (kelas al-Quran & fardu ain) juga dilibatkan dalam usaha kerajaan negeri membimbing masyarakat, contohnya program usrah dan kuliah maghrib di sekolah serta masjid. Dengan kata lain, di bawah pengaruh politik beliau, sempadan antara institusi politik dan institusi pendidikan dirapatkan atas tujuan membina peribadi masyarakat beragama.
Dari perspektif lebih luas, Tuan Guru Nik Aziz menjadikan pendidikan sebagai teras meningkatkan kefahaman Islam di Kelantan ianya mengukuhkan sokongan rakyat kepada agenda Islam yang dibawa PAS. Kejayaan Kelantan membangun sistem pendidikan Islam yang unggul menjadi bukti konkrit slogan politik yang dibawa PAS. Masyarakat melihat perubahan nyata: sekolah agama bertambah baik, anak-anak tahfiz berjaya ke menara gading, graduan institusi Islam Kelantan diiktiraf. Hal ini meningkatkan keyakinan rakyat terhadap pentadbiran ulama seperti Tuan Guru Nik Aziz. Maka, wujud hubungan timbal balik dengan dasar politik yang memperkasa pendidikan Islam, dan kemajuan pendidikan itu pula memperteguh kedudukan politik kepimpinan ulama di Kelantan.
Kesimpulannya, pengaruh politik Nik Abdul Aziz terhadap sistem pendidikan Kelantan (1990–2013) amat signifikan: beliau memastikan autonomi dan keutamaan diberi kepada pendidikan Islam walau berdepan halangan pusat, beliau memperuntuk dana yang besar secara konsisten, dan beliau menjadikan pendidikan sebagai sebahagian daripada projek politik Islam yang menyeluruh. Langkah-langkah politik ini menjadikan Kelantan perintis dalam pembaharuan pendidikan Islam di Malaysia pada era tersebut.
PERANAN INSTITUSI PENDIDIKAN ISLAM DALAM PEMBENTUKAN MASYARAKAT
Di bawah pemikiran dan kepimpinan Tuan Guru Nik Aziz, institusi-institusi pendidikan Islam berperanan luas bukan sahaja sebagai tempat belajar, tetapi sebagai agen pembentukan masyarakat. Beliau percaya institusi pendidikan adalah nadi yang mencorakkan budaya dan pemikiran rakyat. Oleh itu, sepanjang 1990–2013, banyak usaha dicurahkan bagi memperkasa institusi pendidikan Islam. Daripada institusi akar umbi seperti sekolah pondok dan PASTI sehinggalah ke institusi tertinggi seperti kolej Islam.
Pertama, institusi pondok tradisional diberikan nafas baru. Kelantan sememangnya terkenal sejak abad ke-19 sebagai pusat pengajian pondok terkemuka Nusantara . Tuan Guru Nik Aziz sendiri lahir dari keluarga tokoh pondok dan pernah mengasuh institusi pondok (Madrasah/Pondok Tok Guru di Pulau Melaka). Apabila berkuasa, beliau memastikan pondok-pondok terus berkembang dengan bantuan kerajaan negeri. Bantuan kewangan, infrastruktur dan khidmat nasihat diberi kepada hampir setiap daerah untuk mengimarahkan semula sistem pondok . Bahkan, kerajaan negeri turut memanfaatkan potensi pondok sebagai tarikan pelancongan ibadah. Contohnya menganjurkan ziarah ilmiah ke pondok untuk masyarakat luar . Satu pencapaian penting ialah penubuhan Pusat Pendidikan Tinggi Pondok di Kandis, Bachok, yang melatih para pelajar pondok secara lebih tersusun bagi melahirkan ulama pelapis . Ini menunjukkan institusi pondok dilihat sebagai kilang melahirkan pemimpin agama masyarakat pada masa hadapan.
Kedua, sekolah agama rakyat (SAR) dan Maahad di bawah Yayasan Islam Kelantan berperanan sebagai institusi alternatif yang menarik minat masyarakat umum. Di era Tuan Guru Nik Aziz, jaringan sekolah YIK berkembang sehingga mencecah sekitar 100 buah maahad (termasuk sekolah menengah ugama Arab, maahad tahfiz, maahad sains, dll.). Institusi-institusi ini bukan sahaja menerima pelajar Kelantan, bahkan menarik kemasukan anak-anak dari luar Kelantan untuk menimba ilmu di Serambi Mekah . Fenomena penghijrahan pelajar ke sekolah agama Kelantan ini bermakna institusi pendidikan Islam tempatan telah mendapat kepercayaan masyarakat luas. Ia juga membawa kepada pembentukan jaringan persaudaraan dan networking sosial yang berasaskan nilai Islam. Pelajar-pelajar ini kelak kembali ke negeri masing-masing atau keluar negara dengan membawa pemahaman Islam yang ditimba di Kelantan. Dengan demikian, institusi pendidikan Islam Kelantan menyumbang kepada pembentukan masyarakat Muslim bukan sahaja di Kelantan tetapi di peringkat nasional dan antarabangsa.
Ketiga, institusi tahfiz yang berkembang pesat pada dekad 1990-an di Kelantan memainkan peranan membentuk generasi muda berakhlak Quranik. Seperti yang dibincang, Nik Aziz mengilhamkan penubuhan sekolah tahfiz elit (MTAQ Pulai Chondong) dan menggalakkan pembukaan tahfiz persendirian. Fenomena “ledakan tahfiz” ini melahirkan ramai huffaz di kalangan belia Melayu. Para huffaz yang dilatih bukan sahaja menghafal Al-Quran tetapi diasuh dengan disiplin tinggi, yang menjadikan mereka agen penyebar nilai Islam dalam komuniti. Ramai lepasan tahfiz Kelantan pada era ini melanjutkan pelajaran ke universiti dalam pelbagai bidang (termasuk profesional) dan berjaya, namun tetap teguh dengan identiti Qurani. Mereka inilah aset masyarakat menjadi imam muda, pendakwah sukarela, malah profesional yang amanah. Tuan Guru Nik Aziz sering menyebut bahawa membesarkan anak-anak penghafaz Quran adalah aset besar ummah kerana mereka akan mendoakan kesejahteraan masyarakat dan menjadi benteng gejala sosial. Tidak hairanlah, pendidikan tahfiz Kelantan dipuji kerana berjaya mencorakkan manusiawi menurut acuan Allah serta membantu mengawal cabaran sosial menerusi didikan holistik .
Keempat, institusi pengajian tinggi Islam yang ditubuhkan oleh kerajaan negeri, terutama KIAS, berperanan besar dalam melahirkan tenaga intelektual Islam tempatan. KIAS menyediakan peluang kepada anak-anak Kelantan dan negeri lain mendapatkan pendidikan tinggi berorientasikan Islam tanpa perlu ke Timur Tengah. Dengan adanya kolej universiti Islam ini, lahirnya graduan dalam bidang syariah, usuluddin, ekonomi Islam dan lain-lain, yang kemudiannya menyumbang kepakaran dalam sektor awam, swasta, mahupun NGO Islam. Generasi intelektual muda ini membantu pembentukan masyarakat melalui idea pembaharuan dan kepakaran mereka. Sementara itu, Institut Latihan Darul Naim (ILDAN) dan Institut Bahasa Antarabangsa (IBA) turut ditubuhkan untuk melatih belia dalam kemahiran dakwah dan penguasaan bahasa asing (Arab, Inggeris, Mandarin) . Kewujudan institusi sokongan ini melengkapkan ekosistem pendidikan Islam Kelantan – dari prasekolah (PASTI), sekolah rendah KAFA, sekolah menengah YIK, hingga kolej dan institut latihan dewasa. Semuanya bergerak seiring membentuk masyarakat berilmu dan beriman.
Sumbangan institusi pendidikan Islam zaman Nik Aziz juga dapat diukur dari hasil akhirnya pada masyarakat. Setelah dua dekad lebih, Kelantan berjaya melahirkan ramai ilmuwan dan profesional Muslim hasil tunjuk ajar institusi-institusi ini . Anak-anak Kelantan yang terdidik di sekolah agama dan pondok telah bertebaran ke serata dunia menyambung pengajian dan akhirnya pulang sebagai tenaga pakar dalam pelbagai bidang . Mereka menjadi doktor, jurutera, pensyarah, teknokrat dan sebagainya, tanpa melupakan identiti Islam yang tertanam semasa pendidikan di Kelantan. Golongan kelas menengah Muslim yang terhasil ini seterusnya menjadi ejen pembentukan masyarakat dengan pengaruh mereka. Contohnya dalam menggerakkan institusi masjid, NGO kebajikan, atau menyumbang idea dalam pentadbiran. Hal ini mengesahkan visi Tuan Guru Nik Aziz bahawa melalui institusi pendidikan Islam yang mantap, akan lahir modal insan berkualiti yang mampu memimpin masyarakat ke arah kebaikan.
Pendek kata, institusi pendidikan Islam di Kelantan era 1990–2013 berperanan multi-dimensi: sebagai pusat penyebaran ilmu, pusat pengkaderan pemimpin agama, tempat membentuk disiplin dan akhlak generasi muda, serta pemangkin mobiliti sosial berlandaskan syariat. Tuan Guru Nik Aziz telah meletakkan asas kukuh dengan memperbanyak institusi pendidikan, meningkatkan kualiti dan akses, serta memastikan roh Islam subur di dalamnya. Kesan jangka panjangnya dapat dilihat. Masyarakat Kelantan dikenal sebagai antara yang kuat pegangan agama dan memiliki indeks sosial yang lebih baik dalam beberapa aspek (contoh: kadar jenayah yang relatif rendah, budaya ilmu dihidupkan melalui kuliah di masjid dan sekolah). Ini semuanya adalah hasil sinergi pendidikan formal dan tidak formal yang digerakkan oleh institusi pendidikan Islam yang diperkukuh di zaman Tuan Guru Nik Aziz.
GAGASAN PENDIDIKAN ISLAM TUAN GURU NIK AZIZ
Pemikiran Tuan Guru Nik Abdul Aziz Nik Mat dalam pembinaan pendidikan pada era 1990 hingga 2013 memperlihatkan bagaimana gabungan visi keagamaan, iltizam politik, dan perancangan strategik mampu merevolusi landskap pendidikan sesebuah negeri. Berteraskan falsafah pendidikan Islam yang holistik, beliau telah mengarahkan negeri Kelantan menjadikan pendidikan sebagai tunggak utama pembangunan insan. Falsafah pendidikan beliau menekankan integrasi ilmu duniawi-ukhrawi dan pembentukan akhlak, lalu diterjemahkan melalui pendekatan kurikulum bersepadu dan dasar-dasar yang menyokongnya. Dengan pengaruh politik Tuan Guru Nik Aziz ianya memastikan bahawa usaha pendidikan Islam mendapat dukungan penuh, meskipun menghadapi rintangan dari segi birokrasi pusat dan kekangan kewangan. Sementara itu, institusi-institusi pendidikan Islam daripada peringkat pondok, sekolah, hinggalah kolej diperkasakan untuk menjadi agen perubahan sosial.
Menjelang 2013, hasil daripada lebih dua dekad kepimpinan beliau terserlah: Kelantan berjaya meletakkan dirinya terkehadapan dalam pendidikan Islam di Malaysia . Dasar dan model yang dibawa Tuan Guru Nik Aziz turut menjadi rujukan, contohnya konsep Dasar Pendidikan Rabbani Kelantan (DPRK) yang dirumuskan kemudian adalah manifestasi gagasan beliau tentang pendidikan tauhidik . Legasi Tuan Guru Nik Aziz dalam bidang pendidikan adalah generasi muslim berilmu dan bertaqwa yang lahir daripada sistem yang dibinanya. Sehingga kini, kepimpinan negeri Kelantan pasca Nik Aziz meneruskan legasi tersebut. Sebagai contoh, meneruskan peruntukan tinggi kepada pendidikan dan menuai hasil yang telah disemai beliau lebih 30 tahun lalu .
Akhir kalam, dapat disimpulkan bahawa pemikiran dan usaha Tuan Guru Nik Abdul Aziz Nik Mat dalam pembinaan pendidikan bukan sahaja mengubah sistem pendidikan Kelantan, malah memberi inspirasi kepada gerakan pendidikan Islam di Malaysia amnya. Pendekatan beliau membuktikan bahawa dengan prinsip yang jelas dan komitmen politik yang kuat, pendidikan dapat dijadikan medan efektif untuk membina masyarakat berilmu, berakhlak dan bertamadun. Semoga tulisan ini memberikan pemahaman yang mendalam tentang bagaimana Tuan Guru Nik Aziz menjadikan pendidikan sebagai legasi terbesarnya dalam membina masyarakat Islami.
“Dari Saff Terdepan Pemikiran Umat”
#MihrabPemikiran
#SukriOmar
Rujukan:
1. Harakahdaily (2023). “Melihat ‘madani’ dalam pembangunan pendidikan di Kelantan”. Harakahdaily, 10 Februari 2023.
2. Harakahdaily (2024). “Ulang tahun ke-34 MBI, Kelantan terkehadapan dalam pendidikan Islam”. Harakahdaily, 1 November 2024 .
3. Hilman Latief (2021). “Becoming the State-Funded Madrasah or Retaining Autonomy: The Case of Two Madrasahs in Kelantan”. Qudus International Journal of Islamic Studies, 9(1).
4. Harakahdaily (2024). “Belanjawan Kelantan beri keutamaan sektor pendidikan”. Harakahdaily, 30 Oktober 2024 .
5. Harakahdaily (2023). “Nasional: Pendidikan Kelantan Membangun Bersama Islam”. (Rencana memetik kenyataan Ahmad Yakob tentang visi pendidikan Kelantan pasca Nik Aziz) .
6. Ismail Yusoff (2015). Tuan Guru Nik Abdul Aziz: Pemikiran Agama dan Politik. UUM Press.
8. Wan Mohd Nor Wan Daud (1991). Falsafah dan Amalan Pendidikan Islam.
